SİNEMA: POLİSİYE - GERİLİM TÜRÜ

Sinemayla kurduğum ilk bağ, daha önce de belirttiğim gibi bilim kurgu türünde bir yapım olan E.T. the Extra-Terrestrial ile başlamıştı. Bununla birlikte macera, korku ve aksiyon unsurlarını içinde barındıran dedektif hikâyeleri, yani polisiye-gerilim türü de her zaman ilgi alanlarım arasında yer almıştır.

Polisiye-gerilim türü, yalnızca bir suçlunun peşindeki polisleri anlatan basit bir yapıdan ibaret değildir. Bu tür, yasal olan ile yasa dışı olanın karşı karşıya geldiği, suç, adalet ve ahlak kavramlarının çatışma içinde ele alındığı bir anlatı formudur (Senaryo Kitabı, s.581). Bu yönüyle polisiye anlatılar, bireysel hikâyelerin ötesine geçerek toplumsal düzenin nasıl işlediğini de görünür kılar.

Polisiye-gerilim türü, gangster filmleri, film noir, cinayet, thriller, araştırma ve dedektif filmleri gibi farklı alt türlere ayrılabilir. Bu çeşitlilik, türün anlatı olanaklarını genişletirken, seyirciyle kurduğu ilişkiyi de derinleştirir. Polisiye anlatılarda polis figürü, çoğu zaman yalnızca bir karakter değil; aynı zamanda toplumsal düzenin ve yasaların temsilcisi olarak işlev görür. Bu nedenle, ahlaki normlara uymayan polis karakterleri güçlü bir kontrast yaratır ve seyirciyle daha hızlı bir özdeşleşme kurar.

Bu türde zekâ ve çözümleme becerisi belirleyici unsurlardır. Cinayet, yalnızca bir olay değil, çözülmesi gereken bir bilmecedir. Bu nedenle hem suçlunun hem de onu çözmeye çalışan karakterin zihinsel kapasitesi anlatının merkezine yerleşir. Polisiye öykülerde odak noktasının kimin üzerinde olduğu, yani anlatının kimin bakış açısından kurulduğu da büyük önem taşır. Seyirci katili bilmiyorsa “kim yaptı?” sorusu üzerinden ilerleyen klasik bir yapı kurulur; ancak katilin kimliği baştan açıksa, bu kez anlatı iki taraflı bir gerilim üzerinden gelişir.

Klasik polisiye anlatı şeması çoğu kültürde benzerlik gösterir: Bir cinayet işlenir, soruşturma başlar, yeni ipuçları ortaya çıkar, çoğu zaman ikinci bir suç işlenir ve anlatı giderek daha karmaşık bir hal alır. Ancak bu ortak yapıya rağmen, polisiye türü kültürel farklılıkların en görünür olduğu alanlardan biridir. Her ülkenin polis anlayışı, o toplumun değerlerini ve işleyişini yansıtır.

Bu bağlamda, polisiye-gerilim türüne dahil edilebilecek Burden of Evil adlı yapım, klasik bir anlatı yapısını takip etmektedir. Film, bir kadın polisin eşinin öldürülmesi ve katille girdiği mücadele üzerine kuruludur. Ancak anlatı ilerledikçe, yalnızca bir intikam hikâyesi değil; aynı zamanda insanın hırsları, tutkuları ve mesleki etik değerleriyle kurduğu ilişkinin sorgulandığı bir yapı ortaya çıkar.

Filmde üç temel karakter öne çıkar: senatör baba, kadın polis ve katil. Suçlu karakterin, yani senatörün oğlunun psikolojisi incelendiğinde, baba tarafından reddedilmenin yarattığı öfke ve bunun intikama dönüşmesi dikkat çeker. Bu durum, Senaryo Yazarları için Psikoloji bağlamında değerlendirildiğinde, Oedipal çatışmalar ve iğdişlik kaygısı üzerinden okunabilir. Erkek çocuğun baba figürü karşısında hissettiği güçsüzlük ve tehdit algısı, karakterin şiddete yönelmesini tetikleyen temel unsurlardan biri haline gelir. Ayrıca, bakım veren figürün tehdit edici bir otoriteye dönüşmesi, erken çocukluk dönemine ait korkuların yeniden üretildiğini gösterir.

Yan karakterler üzerinden de benzer psikolojik yansımalar görmek mümkündür. Özellikle korkak karakterlerin zaman zaman komik bir tona kayması, bireylerin ahlaki kararlar karşısında yaşadığı tereddüt ve kaçınma davranışlarını temsil eder. Bu tür karakterler, seyircinin kendi zayıflıklarıyla yüzleşmesine aracılık eder.

Senatör karakteri ise “düşmüş kahraman” arketipi üzerinden değerlendirilebilir. Kendi karanlık yönüyle mücadele eden ancak bu mücadelede başarısız olan bu karakter, trajik bir yapı sergiler. Ego’nun, id’in dürtüleri ile süperego’nun sınırlayıcı etkisi arasında kurmaya çalıştığı denge, hem senatörde hem de oğlunda açık biçimde gözlemlenebilir. Anlatının sonunda kötü karakterin cezalandırılması ise, Oedipal karmaşanın çözülmesi ve seyirciye adalet duygusunun aktarılması açısından önemlidir.

Kadın polis karakteri üzerinden ise travma ve intikam teması öne çıkar. Eşini kaybetmiş olan karakter, adalet arayışını kişisel bir hesaplaşmaya dönüştürür. Katilin kimliğini ve psikolojisini çözmeye çalışırken, kendi duygusal kırılmalarıyla da yüzleşir. Bu süreçte karakterin vicdani muhasebesi, anlatıya psikolojik bir derinlik kazandırır.

Filmin kurgusu klasik giriş–gelişme–sonuç yapısını takip ederken, aralara yerleştirilen flashback sahneleri, olayların arka planını anlamaya yönelik önemli ipuçları sunar. Bu yapı, gerilimin aşamalı olarak inşa edilmesine katkı sağlar ve seyirciyi anlatının içine çeker.

Sonuç olarak polisiye-gerilim türü, yalnızca suç ve çözümleme üzerine kurulu bir yapı değil; aynı zamanda insan psikolojisinin karanlık yönlerini ortaya çıkaran bir anlatı alanıdır. Günümüzde ise bu tür, bilim kurgu ve aksiyon gibi diğer türlerle iç içe geçerek hibrit bir yapı kazanmaktadır. Bu durum, filmleri kesin tür kategorileri içine yerleştirmeyi zorlaştırırken, sinemaya daha esnek ve çok katmanlı bir anlatım imkânı sunmaktadır.

Şenay Ertorun

14.10.2013

14.39